Isolator Chmary
Een dubbel moerrooster zonder raat. De koningin blijft bij het volk, maar ze kan niet leggen. Zo stuur je broed in plaats van het alleen te beperken.
Door Eddy Nowicki, pionier van de isolator Chmary in Vlaanderen.
Als we onszelf niet veranderen, houden we wat we tot nu toe bereikt hebben. In de bijenteelt is er iets te veranderen. De techniek die dr. Petro Chmary voorstelde, regelt de ontwikkeling van een bijenvolk en steunt op het volk als superorganisme, niet op steeds meer ingrepen.
Na enkele jaren praktijk vat ik de winst zo samen. Doordat je het broed in het actieve seizoen kan sturen, beperk je je tot het aantal generaties dat je echt nodig hebt. Op mijn stand volstaan vijf tot acht generaties, waar het er anders acht tot twaalf worden.


Wat het toestel is
Eerdere toepassingen van het moerrooster sloten de koningin maar half op. Het broed werd beperkt, niet gestopt.
De isolator Chmary stopt het broed volledig. Het is een kunststof rooster van twee lagen moerrooster, bijvoorbeeld 360 bij 240 millimeter, met ongeveer 10 millimeter tussenruimte. De koningin zit daartussen. De bijen houden contact met haar. Zij raakt geen raam, en er is geen plek om te leggen. Je ziet dus een echte broedstop.
Dr. Petro vertrok van een eenvoudige zin: haal eerst de oorzaak van de uitputting weg. De zwaarste taak van een volk is larven voeden. Bijen doen dat tot ze erbij neervallen, want broed heeft voorrang. Daarom blijft een zwerm plakken op een raam open broed: ze geven het niet op.
Honing en broed
Sluit je de koningin tien dagen vóór een goede dracht op, dan is op het moment van de dracht het broed van vóór de opsluiting gesloten. Nog maar een deel van de bijen moet het laatste open broed voeren. De rest kan halen.
De tweede winst is groter. De broedonderbreking houdt het volk op een maat die bij de periode ná de dracht past. Er worden dan geen massa’s bijen geboren die je op dat moment niet nodig hebt, die de voorraad opeten en de zwermstemming voeden.
Op mijn stand zag ik de honingproductie met ongeveer de helft stijgen door het wegvallen van nodeloos broed, en nog eens ongeveer de helft wanneer de koningin tijdens een gekozen dracht geïsoleerd werd en het broed dan beperkt bleef. Samen kwam dat in mijn cijfers op een verdubbeling uit. Broedbeperking vóór een dracht is niet nieuw. Renson deed dat al veel eerder. Het verschil met de isolator is de volledige stop, niet alleen een kleinere broedkamer.
De bedoeling van de maker is ook om de hoeveelheid broed af te stemmen op het aantal voedsterbijen ná de dracht. Te weinig voedsters voor een groot broednest verzwakt de volgende generatie. Dat is een frequente weg naar ziekte.
Varroa, met de cijfers van 2017 tot 2019
Een broedloze periode maakt de varroamijt bereikbaar, omdat ze dan niet in gesloten broed zit.
In 2017 behandelde ik van 11 tot 27 november. In 24 volken vielen gemiddeld 2.050 mijten per volk. Ik verloor vijf volken.
In 2018, op dezelfde stand, isoleerde ik op 3 oktober de koninginnen van 22 volken en behandelde ik op 30 oktober. In totaal telde ik 6.850 mijten. Bij de tweede controle op 17 november vielen er nog 15. In de lente van 2019, op 21 februari, een week na het vrijlaten van de koninginnen op 14 februari, behandelde ik met oxaalzuur en vond ik geen mijt op de bodem. Die volken begonnen de voorjaarsontwikkeling zonder zichtbare mijtenval.
Omdat ik instrumenteel insemineer, heb ik darren nodig. Ik snijd darrenraat tijdens het seizoen dus niet uit als varroamaatregel. Met de isolator volstond op deze stand één of twee behandelingen om de parasiet kwijt te raken. Dat spaart product, en vooral de bij en de imker. Een vroege behandeling pakt ook mijten die zich in de late herfst tussen de bijen verschuilen en een latere behandeling overleven, ook als er dan geen broed meer is.
Op 15 maart vergeleek ik het broed. Volken waarvan de koningin niet geïsoleerd was geweest, hadden 10 tot 20 cm² gesloten broed. Volken met geïsoleerde koningin hadden 10 tot 18 cm². Het verschil was klein.
Winter zonder nodeloos broed
Een tweede voordeel van winterisolatie is het wegvallen van schadelijk broed in de late herfst, de winter en het vroege voorjaar. De winter 2018-2019 toonde dat koninginnen bij het huidige klimaat de hele winter kunnen blijven leggen. De goed gevoede zomergeneratie wordt dan vervangen door steeds zwakkere generaties.
Een wintertros houdt ongeveer 19 °C. Bij broed moet dat naar 34,5 °C. Dat kost voedsel en vocht. Meer verbruik vult de darm vroeger, en meer waterdamp geeft schimmel. Beperk je het broed tot de maanden april tot en met augustus, dan beperk je ook de varroa.
Sluit je de koningin begin september tot begin oktober op, dan hoeven de winterbijen geen larven meer te voeren. Voorwaarde: op het moment van isolatie zitten er minstens acht tot tien ramen broed in verschillende stadia. De bijen die daaruit geboren worden, zijn de winterbijen die je tot de lente onaangeroerd wil houden.
Anna Maurizio schreef in 1946 in het Swiss Bee Journal over levensduur en voerverbruik van opgesloten bijen. In de lezing die ik daarvan gebruik, kon een bij die geen voedersap maakte elf maanden leven. Die bijen moeten niet alleen overleven. Ze moeten de eerste lentedracht grootbrengen. Dat lukt als ze in de zomer eiwit en vet hebben kunnen opbouwen op rijk stuifmeel. Herfststuifmeel is armer. De volgende generaties leggen die reserve niet meer aan.
Isolatie bootst ook na wat een zwerm doet: een broedpauze, waarna jonge, goed gevoede bijen tevoorschijn komen. Gebruik de isolator wel eerst op een deel van de stand en kijk zelf. Elke stand is anders.
Met dank aan Eddy Mannaerts, inz. Igor Pawłyk en bijenvrienden.be. Voor vragen:
Zomerbehandeling
Dit schema zorgt voor vitale winterbijen.
- Sluit de koningin 25 dagen op tijdens de laatste week van de lindedracht. Het moerrooster mag dan weg.
- Twee weken later kan je slingeren.
- Laat je haar na 25 dagen los, dan heb je enkele dagen om te behandelen.
- Drie dagen na het loslaten: eerste behandeling. Er is dan geen gesloten broed meer.
- Zeven dagen na het loslaten: tweede behandeling. (zeer belangrijk!)
De koningin begint meteen opnieuw te leggen. Begin september heb je dan vitale winterbijen. De tekst noemt het moment van behandelen, niet een dosis. Volg het etiket van het middel dat je wettelijk mag gebruiken.
Najaar, twee methodes
Methode 1, 25 dagen
Eind september of begin oktober sluit je de koningin 25 dagen op. Op dag 25 laat je haar los. Drie dagen later de eerste behandeling, zeven dagen na het loslaten de tweede. Er is dan geen gesloten broed meer. Soms gaat ze daarna opnieuw leggen, en dat eet wintervoer.
Wat ik daarbij zie: minder koninginnenverlies, en begin februari vaak grote volken. Je moet wel stevig inwinteren. Soms stijgt de kasttemperatuur omdat ze opnieuw legt. Na de behandeling hoef je de kast in de winter niet meer open te trekken.
Methode 2, tot de eerste warme dag
Eind september of begin oktober sluit je de koningin op en ze blijft zitten tot de eerste warme dag in januari, februari of maart. De eerste behandeling kan na minstens 25 dagen, de tweede vier dagen later. Je behandelt terwijl ze opgesloten zit.
Voordelen op mijn stand: bijna geen wintervoer extra, de kast blijft broedloos zoals dat vroeger van nature ging, de winterbijen zijn de goed gevoede zomergeneratie, de temperatuur blijft lager en ik zag geen schimmel, je kan meerdere koninginnen in één volk overwinteren, en in december blijf je uit de kast.
Nadelen: soms verlies je een koningin als de tros het contact met de isolator kwijtraakt. Het vraagt meer kennis. In februari is het volk kleiner. Half april was dat verschil op mijn stand verdwenen.
Verder dan varroa
Zwermbeheersing en een grotere honingopbrengst horen bij hetzelfde toestel. Het volgende project is een stand die de isolator als regelaar gebruikt en op termijn zonder chemie kan zeggen: varroa, wat was dat? Dat is een doel, geen resultaat dat ik vandaag al aan een andere imker beloof.
Stand in 2026
Op 18 en 19 april 2026 sprak Eddy Nowicki op de conferentie Varroaresistenz Polska 2033 in Warschau, als voorzitter van de Antwerpse Provinciale Imkers Federatie. De kern van die lezing: de mijt niet doden, maar laten sterven. Een broedpauze moet daarvoor langer zijn dan vijftien à twintig dagen, zodat oude mijten geen nieuwe cyclus in het broed beginnen. Hij toonde ook de hybride isolator, een verdere stap op de isolator Chmary. De uitleg en het tijdschema staan bij de hybride isolator.
De getelde seizoenen op deze pagina blijven 2017, 2018 en het voorjaar van 2019. Latere jaren zijn praktijk op deze stand, zonder een nieuwe gepubliceerde telling. Gebruik de schema's als ervaring van één stand in de Kempen, en probeer een nieuwe techniek eerst op een deel van je kasten. Het schema noemt het moment van behandelen, niet een dosis. Volg het etiket van het middel dat je wettelijk mag gebruiken.
Het verslag van die lezing staat bij Lezing over varroa in Warschau. Hoe het doel past in de Europese beweging, staat op de pagina Varroaresistentie 2033.